درس دوم

آب و آیینه

قالب شعر«آب و آیینه» غزل امروز است. و شاعر ، آن را در ستایش و بزرگداشت امام رضا علیه السّلام » سروده است. « چند بیت از اصل این غزل، حذف شده است

چشمه های خروشان تو را می شناسند            

موجهای پریشان تو را می شناسند

معنی بیت: انسان های زلالِ پاکیزه(چشمه های خروشان) و دردمندانِ نیازمند(موج های پریشان) به سمتِ دریای وجود تو جاری هستند. ( تو را می شناسند. )

چشمه های خروشان: استعاره از انسان هایی که مانند چشمه، زلال و شفّاف و پاکیزه هستند و به سمت دریا در تکاپویند.

موج های پریشان: استعاره از انسان های نیازمند و دردمند

استعاره: در لغت به معنی به عاریت گرفتن. در اصطلاح ادبیات فارسی به کار بردن واژه هایی است به جای واژه های دیگر با علاقه ی شباهت و با وجود قرینه. در واقع  تشبیهی موجز و فشرده است؛ که تنها "مشبه به" آن باقی مانده باشد. علاوه بر آن شاعر در تشبیه، ادعای همانندی دو پدیده را دارد؛ اما در استعاره ادعای یکسانی آن دو را. این دو ویژگی، استعاره را هنری تر و خیال انگیزتر از تشبیه می کند. مثال:

ای گل خوش نسیم من! بلبل خویش را مسوز             کز سر صدق می کند شب همه شب دعای تو  »    «

گل خوش نسیم" استعاره از معشوق      و           "بلبل" استعاره از عاشق     "   است

پرسشِ تشنگی را تو آبی، جوابی               

ریگ های بیابان تو را می شناسند

معنی بیت: برای سؤال ها و تشنگی زائران که در بیابان ها به سمت تو در حرکت هستند، تو بهترین جواب و گواراترین آب هستی.

پرسش و جواب: آرایه ی تضاد.              تشنگی، آب و بیابان: آرایه ی مراعات نظیر                                                         ریگ های بیابان: استعاره از زائران تشنه و شیفته ای که از نظر تعداد مانند ریگ بیابان فراوان اند.

 تضاد : هر گاه دو واژه با معنای متضاد در یک بیت یا عبارت به کار رود، آرایه  ی تضاد پدید می‌آید:

   «   در نومیدی بسی امید است           پایان شب سیه سپید است      »                                                                                                       واژه‌های /نومیدی/ با /امید/ و همچنین واژگان /سیه/ با /سپید/ متضاد و مخالف هستند

مراعات نظیر: آوردن دو یا چند واژه در یک بیت یا عبارت که در بینشان رابطه‌ای آشنا و مخصوص برقرار باشد.

     « ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند          تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری   »

 (ابر و باد و مه و خورشید و فلک همگی جز عناصر و پدیده‌های طبیعت هستند و مرتبط با آسمان .)     

نامِ تو رخصتِ رویش است و طراوت             

زین سبب برگ و باران تو را می شناسند

رخصت: 1) اجازه ، دستور، اِذن .   2) جواز، پروانه.                   طراوت: 1) تر و تازه شدن.  2 ) تازگی                       زین: مخفّف (از این).                                      (برگ، باران، رویش و طراوت): مراعات نظیر اند

 معنی: با نامِ تو جوانه زدن و تازگی اجازه ی آشکار شدن می یابند؛ به این خاطر است که باران و سرسبزی با تو                          آشناست.

هم تو گل های این باغ را می شناسی                  

هم تمام شهیدان تو را می شناسند

گل های این باغ: استعاره از «مردم این سرزمین».             

به صورت مضمر، شهیدان به گلهای باغ تشبیه شده اند

 معنی: هم تو با مردمان مرز و بومِ ایران آشنایی  داری و هم تمام شهیدان این سرزمین با تو آشنا هستند.

اینک ای خوب، فصل غریبی سر آمد                

چون تمام غریبان تو را می شناسند

 اینک : 1) اکنون، الحال. 2) این است! این ه                          ا ی خوب: حرف ندا و منادا و صفت جانشین موصوف است.  غریب : 1) هرچیز نادر و نو. 2) دور از وطن. 3) بیگانه.          سرآمد: به انتها رسید، به پایان رسید.                              

معنی: اکنون ای خوب من! زمان غربت تو به پایان رسید؛ زیرا تمام مردمان دور از وطن با تو دوست و آشنا  هستند.

کاش من هم عبور تو را دیده بودم                

کوچه های خراسان تو را می شناسند

عبور: گذشتن، رد شدن.                 

عبورِ تو را دیده بودم: اشاره به عبور حضرت امام رضا(ع) از ری(تهران قدیم) به سمت خراسان رضوی و شهر مشهد

معنی : ای کاش همان گونه که کوچه باغ های خراسان شاهد عبورِ تو بودند، من نیز می توانستم،  تو را دیده باشم 

قیصر امین پور

قیصر امین پور

قیصر امین پور شاعر، ادیب و فارسى پژوه متولد ، 1338 گتوند خوزستان

- ترك تحصیل از رشته دامپزشكى دانشگاه تهران 1357

- ترك تحصیل از رشته علوم اجتماعى دانشگاه تهران 1363

- اخذ دكتراى ادبیات فارسى از دانشگاه تهران با راهنمایى دكتر شفیعى كدكنى 1376

- تدریس در دانشگاه الزهرا 1367-70

- تدریس در دانشگاه تهران 1370

- دبیر شعر هفته نامه سروش 60-71

- سردبیر ماهنامه ادبى - هنرى سروش نوجوان 67-83

- عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسى

- برخى از آثار او عبارتند از: ظهر روز دهم (برنده جایزه جشنواره كتاب كانون پرورش فكرى) به قول پرستو (برنده جایزه جشنواره كتاب كانون پرورش فكرى) تنفس صبح، در كوچه آفتاب، منظومه روز دهم، توفان در پرانتز، بى بال پریدن، گل ها همه آفتاب گردانند و  ...

- برنده تندیس مرغ آمین 1368

- برنده تندیس ماه طلایى (برگزیده شعر كودك و نوجوان 20 سال انقلاب).

قیصر امین پور در روز هشتم آبان ۱۳۸۶ دار فانی را وداع گفت

میلادِ گل و بهارِ جان آمد                    

برخیز که عیدِ می کشان آمد

میلاد: زمان تولّد. اسم زمان است.                گُل: استعاره از حضرت مهدی(عج) است.

بهارِ جان: زمان تازه شدن روح، زمان شادابی و نشاط.          میکشان: باده نوشان، شرابخواران

عید: جشن، روز جشن، روزی که فرخنده و مبارک است .            می: شرابِ انگوری

می کشان: باده نوشان . به استعاره مراد،  عاشقان و دوست داران امام عصر (عج) است.

معنی: زمان تولّد گل و نشاط و شادابی روح فرا رسید. از جا برخیز که روز جشن و پایکوبی باده نوشان فرا رسیده است. ( زمان  تولّد امام زمان (عج) فرا رسید. )

خاموش مباش زیرِ این خرقه                

بر جانِ جهان، دوباره جان آمد

خِرقه: 1) جامه ای که از تکه پارچه های گوناگون دوخته شود. 2) جُبّه ی مخصوص درویشان. 3) جسد، تن

خاموش: ساکت، بی صدا.             در مصراع دوم واج آرایی وجود دارد

جان جهان : آرایه ی تشخیص و استعاره         جان : به استعاره ، منظور امام عصر (عج) است.

معنی بیت: درون لباس کهنه و فرسوده ی خود ساکت منشین. زیرا جانی دوباره به جهان دمیده شده است.

واج آرایی

واج‌آرایی تکرار یک یا چند واج صامت یا مصوت در شعر یا در نثر است، در کلمه‌های یک مصراع یا بیت به گونه‌ای که آفریننده موسیقی درونی باشد و بر تأثیر شعر بیفزاید. این بیت از حافظ:

شور شراب عشق تو آن نفسم رود ز سر     کاین سر پر هوس شود خاک در سرای تو

نغمه ی حروف

وقتی واج‌آرایی بیانگر و یا یادآور صدای خاصی در طبیعت باشد، به آن نغمه  ی حروف گفته می‌شود ؛ مانند این بیت از فردوسی:

برو راست خم کرد و چپ کرد راست        خروش از خم چرخ چاچی بخاست

در این شعر منوچهری واج «خ» و «ز» تکرار شده‌است. واج «خ» یادآور خرد شدن برگ پائیزی درختان در زیر پاست:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است        باد خنک از جانب خوارزم وزان است

گلزار زِ عیش لاله باران شد                  

سلطانِ زمین و آسمان آمد

گلزار: 1) نام لحنی در موسیقی. 2) جای گل بسیار.           لاله باران: پر لاله، رنگارنگ

عیش: 1) زندگی. 2) طعام، خوراک. 3) خوشی، خوش گذرانی، شادمانی.

سلطان: 1) تسلّط، فرمانروایی. 2) قدرت. 3) حجّت، برهان. 4) پادشاه    به استعاره منظور امام زمان (عج) است.

معنی: سراسر گلستان از خوشی و شادمانی پر لاله و رنگارنگ شد؛ زیرا فرمانروای زمین و آسمان متولّد شد

آماده ی امر و نهیِ فرمان باش             

هشدار، که منجی جهان آمد

امر: فرمان، دستور             نهی: ممانعت، بازداشتن              هشدار= هوش دار: به هوش باش! آگاه باش!

مُنجی: 1) پناه، جای نجات. 2) نجات دهنده، رهایی دهنده

 معغنی: آماده ی اطاعت از دستورهای او باش . و به هوش باش زیرا که  او نجات دهنده ی جهان آمد.

      امام خمینی   (ره)

دانش های زبانی (سوم راهنمایی): صفت ((درس دوم))

صفت: صفت کلمه ای است که  یکی از خصوصیّات  اسم را بیان می کند.

مثال۱: گل خوشبو           شهر زیبا           چشمه های خروشان         مرد نادان

که در این مثال ها، کلمات خوشبو، زیبا، خروشان و نادان هرکدام یکی از ویژگی های اسم را بیان  می کنند و صفت محسوب می شوند.

حالا به دو مثال زیر هم توجّه کنید:

مثال۲: او با صفاتر از گل است.

مثال۳: آسیا پهناورترین قارّه است.

صفت های بالا چه تفاوت هایی باهم دارند؟

۱- صفت های مثال۱ بدون هیچ نشانه ای  آمده است ولی در مثال۲ نشانه ی تر و در مثال ۳ نشانه ی ترین به آخر صفت اضافه شده است.

۲- در مثال۱ مقایسه ای وجود ندارد ولی در مثال ۲ مقایسه ی بین دو اسم یا ضمیر و در مثال۳ مقایسه ی بین چند اسم یا ضمیر صورت گرفته است.

با توجّه به مثال های بالا می توان گفت صفت سه نوع است.

انواع صفت:

۱- صفت ساده: صفتی است که یکی از ویژگی های اسم را بیان می کند و نشانه ای ندارد. مثال:زیبا

۲- صفت برتر یا تفضیلی: صفتی که ((تر)) دارد.          متال: باصفاتر

۲- صفت برترین یا عالی: صفتی که ((ترین)) دارد.       متال:پهناورترین

به سوالات زیر جواب دهید

کدام یک صفت است؟

سلطان          خراسان            دل خواه

کدام گزینه برای کلمه ی "میلاد" صفت مناسب است؟

پیامبر               زیبا               خجسته

در این بیت چند صفت وجود دارد؟ ((چشمه های خروشان تو را می شناسند موج های پریشان تو را می شناسند 

    1                 2                    3

مرد فقیه مسئله راباز گفت. صفت کدام است؟ 

    گفت          مسئله              فقیه

در این مصرع چه نوع صفت به کار رفته است؟ نه داناتر آن کس که والاتر است

ساده               تفضیلی              عالی

در این بیت چند صفت وجود دارد؟

    پاک وبی عیب خدایی که به تقدیر عزیز     ماه و خورشید مسخّر کند ولیل ونهار

        4                 5            3

در این بیت چه نوع صفت به کار رفته است؟ عاقبت اندیش ترین کودکی دشمن او بود از ایشان یکی

عالی                ساده                   تفضیلی

چه نوع صفتی برای مقایسه به کار می رود؟

تفضیلی            ساده                 تفضیلی و عالی

کدام یک صفت تفضیلی است؟

زیباترین          زیباتر            زیباصفت

در کدام جمله صفت عالی به کار رفته است؟

چشم تو بس مختصر است و در وی نمی گنجد

و این عجب تر است که تو هنوز در خوابی

وسیع ترین قارّه ی جهان کدام است؟